| Tanzimat fermanı |
|
 Tanzimat; Osmanlı Imparatorluğu'nda 1839 yılında Gülhane Hattı
Şerifi'nin okunmasıyla başlayan modernleşme ve yenileşme döneminin
adıdır. Tanzimat, 'yeniden düzenleme' anlamındadır. Batı dillerinde
genellikle 'Osmanlı Reformu' deyimi kullanılmaktadır. Tanzimat Dönemi,
1876'da II. Abdülhamid'in tahta çıkması ve Meşrutiyetin ilanıyla sona
ermiş kabul edilir. Ancak genel anlamda Osmanlı Reformu'nun 1922'de
Osmanlı Devleti'nin sona ermesine dek sürdüğü de söylenebilir.
Napolyon'un Mısır'ı işgalinden (1798-1799) sonra bu ülkede Mehmet Ali Paşa tarafından başlatılan reform hamlesi, Osmanlı yönetimine örnek olmuştur. Reformun ana gerekçesi; Avrupa'nın askeri, teknik ve ekonomik alanlardaki gelişimi karşısında çaresiz kalan Osmanlı Devleti'ni yeni düzenlemelerle ayağa kaldırmaktır. Bunun yanı sıra gayrimüslim halkın Balkanlar'da Sırp ve Yunan ayaklanmalarıyla ortaya çıkan hoşnutsuzluğa karşı, Osmanlı toplum dokusunun yeni bir adalet ve eşitlik anlayışıyla onarılması,"Osmanlı vatandaşlığının" ön plana çıkarılması olan Mehmet Reşat Paşa tarafından Gülhane Parkı'nda okunmuştur. I.Abdülmecid, II. Mahmud'un ıslahat çabaları ortamında büyüdü. Babasının arzusu nedeniyle iyi bir eğitim ve terbiye gördüğü için ıslahatçı fikirlere sahipti. Geleneksel eğitimin yanında Batı eğitimi de aldı. Bu yüzden Batı âlemine karşı hayranlık besliyordu. I.Abdülmecid tahta geçtiğinde henüz on yedi yaşındaydı. İngilizler tahtta tecrübesiz bir padişahın bulunmasını fırsat bilerek harekete geçti. Osmanlı Devleti'ne tam destek olmak vaadiyle Mustafa Reşat Paşa'yı sadra¬zamlığa getirttiler. Paris ve Londra'da elçilik yapan Reşat Paşa bu müddet içinde aldatılarak mason yapılmıştı. Nitekim iktidara gelir gelmez, II. Mahmud'a kabul ettiremediği reform paketini Abdülmecid'e kabul ettirdi. Osmanlı Devleti'nin yıkımına ve yok olma devrine açılmış bir gedik olan Tanzimat Fermanı devlete ve millete çok pahalıya mal oldu. Tanzimat Fermanı'nın ilan nedenleri; -Mısır valisi Mehmet Ali Paşa meselesinde Avrupa'nın desteğini almak -Avrupa'nın Osmanlı iç işlerine karışmasını önlemek -Fransız İhtilali'nin milliyetçilik etkisini azaltmak -Gayrimüslimleri devlete bağlamak -Vergide adalet sağlanacak -Erkeklere dört yıl mecburi askerlik getirilecek -Rüşvet ortadan kaldırılacak -Herkesin mal sahibi olmasının ve bunu miras olarak bırakabilmesinin önü açılacak (Özel mülkiyet güvence altına alındı. Müsadere kaldırıldı). Bu fermanla padişahın yetkileri meclislere ya da kişilere devredilmiştir. Amaç; iktidarı saraydan alıp, bürokrasiye vermek ve devlet yönetiminde merkezileşmeyi sağlamaktır. Fermanda verilen bütün sözler yerine getirilmemesine rağmen, bu çabalar çağdaşlaşmaya ve cumhuriyet fikrine ön ayak olmuştur. Yaklaşık üç sayfalık bir metin olan fermanda, devletin bir gerileme döneminde olduğu vurgulanmış ama yapılacak yeniliklerle ve çıkarılacak yeni yasalar ile bu durumdan kurtarılabileceği müjdelenmiştir. Fermanın getirdiği yeniliklerin Kuran'a, Şer-i Şerife ve Osmanlı Devleti'nin eski töre ve kanunlarına dayanmasına özen gösterilmiştir. Yeni yasa ve düzenlemelerin eskileriyle çatışmamasına özellikle dikkat edilmiş, yeni kurumlar açılırken eskileri kapatılmamış, kurumlar bir süre birlikte işletilmiştir. Fermanın ilanının akabinde devletin resmi gazetesi olan Takvim-i Vekayi'de yayınlanması; daha sonra şehrin meydanında okunması, sancak ve kazalarda halka anlatılması emredilmiştir. Yeni yasalar ilk önce merkezi otoritenin güçlü olduğu Bursa, Edirne gibi bölgelerde denenmiştir. Maalesef Cumhuriyet devri hukukçuları ve hususen hak ve hürriyetle ilgili çalışma yapanlar, Osmanlı Devleti'nde Tanzimat Fermanı'ndan önce insan hak ve hürriyetinden bahsedilemeyeceğini, çünkü ülkede tam bir mutlakiyetin hâkim olduğunu, çekinmeden söyleyebilmektedir. Bu kişilere göre bu ferman, bir hak ve hürriyetler beyannamesi olmaktan ziyade, devlet içinde adaletin gerçekleştirilmesi için atılmış bir adım, hak ve hürriyetlerle ilgili güzel bir başlangıçtır. Bu belge ile ilk defa can, mal ve namus emniyeti muhafaza altına alınmış ve hukuk devleti olma yolunda ilk adım atılmıştır. Bir kısım araştırmacılar ise, biraz daha hakikate yaklaşarak Tanzimat Fermanı'nın bir hak ve hürriyetler beyannamesi olmaktan ziyade, bir yenileşme ve batılılaşma hareketinin başlangıcı olduğunu belirtmişlerdir. Şu açıktır ki; "Tanzimat Fermanı'ndan evvel Müslüman ülkelerde ve dolayısıyla Osmanlı Devleti'nde vatandaşın temel hak ve hürriyeti yoktu, hukuk devletinden bahsedilemezdi ve mutlakıyetle yönetilen bir devlet olmasından dolayı temel hak ve hürriyetler padişahın iki dudağı arasındaydı." gibi peşin fikirlerle meseleye bakmak, İslam Hukuku'nu ve Tarihi'ni bilmemek demektir. Osmanlı Devleti'nin hukuk ve nizamını İslam Hukuku olarak görmeyenler ve Osmanlı Devleti'nin hukuk nizamını padişahın dudakları arasından çıkan hükümler olarak kabul edenler, bu hatayı bilerek veya bilmeyerek işlemişlerdir. Durum bilinenin tam tersinedir. Batıda kralların idaresinde tam bir mutlakıyet hâkimdir; krallar yasama, yürütme ve yargının hepsini ellerinde bulundurmaktadır. Osmanlı'nın kabul gördüğü İslam Hukuku'nda ise mutlakiyet asla mevcut değildir. Zira yasama gücü yüzde doksan itibariyle Allah ve Resulü'nün elindedir. Şer'i hükümlere padişah müdahale edememekte, olsa olsa muhalefet ve suiistimal yapabilmektedir. Batılı devletlerin İslam'dan uzaklaştırmaya muvaffak olamadıkları Osmanlı Devleti'ni, batılılaştırma ve asrileştirme teraneleriyle kendi benliklerinden ayırma arzuları bulunmaktaydı. Yoksa İslam Hukuku'nda insanların temel hak ve hürriyetlerinin nasıl korunduğunu ve Osmanlı Devleti'ndeki perişanlığın, hak ve hürriyetin olmayı¬şından değil, suiistimallerden ileri geldiğini onlar da biliyorlardı. Kısacası Tanzimat Fermanı; tatbikattaki hataları, İslam Hukuku'ndaki hükümlere göre düzeltmeyi tavsiye eden icrai bir emirnamedir. |
| Sonraki > |
|---|
